Ngā kōrero mō Pukeariki Ngā taonga Ngā kōrero mō Taranaki Whare pukapuka Rauemi Taranaki he tirohanga
Te Reo Māori. English.
Hoki ki te whārangi timata.
Mahere tûnga
Waea mai
Awhina
Tāngia.
Hoki ki te whārangi timata. ĀNEI KO TĀTOU.
INANAHI, INAIANEI, ĀPŌPŌ.

Whārangi tūwhera
Ngā kōrero mō Pukeariki
Ngā taonga
Ngā kōrero mō Taranaki
Ngā Toi
Ngā mahi me ngā kaipakihi
Ngā taukumekume
Aituā nui
Ngā mahi whakangahau
Ngā mahi pamu
Hekenga
Ngā tenea
Te ture
Wāhine toa
Pāpaho
Te Ao turoa
> Pūtaio me ngā rongoa
Ngā hakinakina me ngā mahi ā Rēhia
Tangata Whenua
Ngā tūmomo waka
Kōrero ā rohe
Apiti kōrero
Ko wai a TET?
Whare pukapuka
Rauemi
Taranaki he tirohanga
Waea mai
Awhina
New Plymouth District Council.

Ngā kōrero mō Taranaki 
Pūtaio me ngā rongoa - Tā Rangi Hiroa – I a ia e ora ana  
Buck - Memorial

Te Ihu Waka: He Tohu Maharatanga mō Tā Rangi Hiroa ki Ōkoki.

Nā Virginia Winder ngā kōrero

Nā Wharehoka Wano i whakamāoritia

 

Ka puta te ihu waka o tētehi waka nui i te ngaherehere o Aotearoa, ki runga i te pukenui, tata atu ana ki Urenui.

 

Mā te hunga o Taranaki e hoki mai ana i te raki, he tohu tērā kua hoki pai mai ki te kainga muri mai i ngā huarahi kōpikopiko, ngā hurahi whāiti me ngā huarahi piki heke. Ko ngā huarahi kē kei te tonga, he mānia te nuinga. Mā ētehi e haere whakateraki ana he tohu te ihu waka kua tae atu ki ngā huarahi kōpikipiko. Ētia, mā te hunga e mōhiotia nei he tohu te ihu waka mā tētehi o ngā tino tohunga o Taranaki whānui me kī he toa te tangata nei.

 

Ko tēnei te tohu mō Tā Rangi Hiroa.



He koru, he ngaru pea te āhua o tēnei ihu waka. E tū nei te ihu waka ki te Pā o Ōkoki ki roto i te iwi o Ngāti Mutunga. Ki reira anō hoki ko ngā pungarehu o Tā Rangi Hiroa e nehuatia ana i ngā tau rima tekau ki muri.

 

Mā te kairangahau hītori o Taranaki arā a Ron Lambert ētehi kōrero mō Tā Rangi Hiroa.

 

Te Wāhi i Whanau mai a Tā Rangi Hiroa

Kei te papa takaaro hahaupōro o Urenui te wāhi i whānau mai a Rangi Hiroa kei te rua tuatoru, ko tōnā ingoa ko Waterloo. Ahakoa he wāhi hahaupōro inaiānei, kāhore he kore he wāhi kē i mua rā. Ki reira tētehi tohu e kī ana "Ko te wāhi i whānau mai a Tā Rangi Hiroa i te tau 1880, ko te 15 o Here – turi – kōkā o ngā rā.' Kei te taupatupatu tonu mēnā e tika ana tōnā rā whānau nā te mea e kī ana ngā tuhinga o Te Kura Tuatahi o Urenui, i te tau 1877 kē te tau i whānau mai ai.

 

Buck - School

Kei te Kura: E tango tēnei whakaahua ki te Kura Tuatahi o Urenui. Ko Tā Rangi Hiroa kei te rarangi waenganui. Ko ia te tuarua mai i te taha katau.


I mua i te wā o Edmund Hillary e rua ngā toa o Aotearoa kua mōhio whānui nei i te ao, e kī ana a Ron Lambert, ko Ernest Rutherford rāua ko Tā Rangi Hiroa.

 

I mōhiotia nei e Ron i tēnei i te mea he tangata kaha ki te kohikohi i ngā kāri o ngā kai o te Parakuihi. Ko te nuinga o ngā kāri kua kohia ko tērā o Rangi Hiroa.

 

Ōna Mata Tini

Ko ia tētehi o ngā takuta Māori tuatahi kua potaetia kua eke ki tērā taumata. Anō rā ko ia te Minita Māori i tōnā wā. Kua mōhio whānui nei he Tohunga take tikanga tangata, he kaiwhakahaere, he kaitakaaro, i haere ia ki te Pakanga Tuatahi o te Ao, ki te Whare Wānanga o Yale i America, he Kai Whakahaere Whare Taonga i Hawaii ā, he Rangatira hoki mō tōnā iwi Māori.

'Ko tōna Kura Tuarua ko tērā o Te Aute, kātahi ka whiwhi i tōna tohu takuta ki te Whare Wānanga o Ōtakau ka hoki pēnei mai ki Taranaki takuta ai mō tētehi wā,' i mea mai a Ron.

Ko Ngāti Mutunga, ko Taranaki whānui tōnā tūrangawaewae, nā Ngarongo-ki-tua tōna whaene me tōna Kuia a Kapuakore. Nā rāua ia i taurima, i whangai.

 

Tōnā whaene whānau

Ko tōnā whaene whānau ko Rina he whanaunga tata ki a Ngārongo. I te mea i kore whai pepi tōna Papa o Airihi a William Henry Buck rāua ko tōna hoa a Ngarongo i huri ki tētehi tikanga Māori tuturu. I tonoa ki a Rina kia moe tahi rāua kia whai pepi. Tata muri mai i whānau mai a Rangi Hiroa ka mate a Rina. Nā tērā i taurimatia a Rangi Hiroa e Ngarongo rāua ko Kapuakore.

 

I Urenui, nā rāua tōna reo Māori, engari ko tōna reo tuatahi ko te reo Pākehā. Nā tōna Papa ia i ako ki te pānui rotarota, kātahi ki te Kura Pākehā o Urenui anō ia ka ako ki roto i te reo Pākehā.

 

I te tau 1892 i mate tōna whaene taurima a Ngārongo. Rua tau muri mai ahakoa ngā taupatupatu o tōna whānau Māori i whakarerea ia i Urenui ki te taha o tōna Papa ki Wairarapa ki te mahi i tētehi pamu hipi.

 

Kapuakore

Ahakoa i wehe atu ia ka hoki tonu mai ia ki te kitea i a Kapuakore tōna tino kuia. Nāna a Rangi Hiroa i ako ki ngā whakapapa, ngā kōrero tuku iho me ngā waiata o tōna iwi Māori. Nui tōna aroha mō tōna kuia ka tangi hotuhotu ia i te wā i wehe atu a Rangi Hiroa.

 

I te tau 1908 i mate a Kapuakore ka tino tangi a Rangi Hiroa. Mutu tonu mai i te tangihanga kua nehua a Kaupuakore me ōna mea katoa i haere a Rangi Hiroa ki roto i tōna whare moe, tangi ai, hoki mahara ai. Ka kite ia i tetehi hoe ki te taha o te pakitara. Ka hoki mahara ki te wā i whakawhiti te awa o Urenui i a Rangi Hiroa e tamaiti tonu ana ko Kapuakore e hoe ana me taua hoe, ka tae pai ka tae tika atu ki tua o te awa. Kātahi ka whakaaro ia me mau tonu ia ki taua hoe i ōna harenga katoa hei tohu mahara mō tōna tūrangawaewae me tōna kuia. Ahakoa kei hea tōna whare noho, mai taua wā ka iri taua hoe ki te pakitara o ōna whare tae atu ki te wā i Honolulu ia e noho ana.

 

I roto i ōna tuhinga i tuhi atu ia mō taua hoe, "Ka iri te hoe ki te pakitara o taku whare hei taonga maurea. Kua haere au ki ngā whare wānanga rongonui ko ētehi o ōku kaiako he tohunga katoa. Engari ka kitea au i taua hoe ka mōhio ko taku tino kaiako i au e tamariki ana ko taku kuia. Nana i tō te kākano ki roto i au mō tēnei mea te mātauranga, nana anō au i whakaako ki ngā mea o taku iwi Māori. He kuia Māori e mau moko ana e noho nei ki tōna whare raupo, koira taku kuia".

 

Ka whai mātauranga

He tohunga mātauranga a Rangi Hiroa. I te tau 1896 i haere ia ki Te Aute, nā taua kura ia i akiaki. Ka timata ia ki taua kura ko John Thornton te tumuaki. Ko tētehi kōrero o Thornton i mau i a Rangi Hiroa mō ake tonu ko tēnei, "Ahakoa ko wai, nō hea te tangata he tangata tonu hei whakakī i ngā whāwhārua o te hāpori he taonga, he pūkenga ōna"

 

Ko ngā rarangi rangatira

He roa te rarangi rangatira kua puta i Te Aute. Ki tā Rangi Hiroa titiro ehara aua rangatira he nui o rātou pūkenga, engari he waimarie nō rātou kua whai te huarahi mātauranga. I kī mai ia, " Ehara i te mea he tino tangata a Apirana Ngata, a Maui Pomare, me ētehi atu o taua reanga, ētia he pukumahi rātou, i whai anō i ngā tini huarahi wātea kua hora ki mua i a rātou. Ko tōna ka taea i ngā tauira o Te Aute e whai ake nei kia piki ake i ngā taumata kua ekengia e Rangi Hiroa mā i tō rātou wā. Ko ia te toa mātauranga i tōna tau mutunga. Ko ia anō te kaihautu mō te tima omaoma me te tima whutupaoro toa.

 

Ānei ētehi kupu i te ipu rangi o Te Aute nā Rangi Hiroa, " Taea au te kī nā aku tau e toru i Te Aute kua horahia te huarahi maku kia eke ki ngā taumata mātauranga, kia uru au ki roto i te ao takuta. Kei te tungou ki taku kura nā tōna wairua me tōna mauri me tōna ihi. Kore e taea te ārero me te pene te kōrero i ngā mea kua riro i au i taku wā i Te Aute".

 

Ngā Pū Tohunga

Ka mutu ia i Te Aute i haere totika rāua ko Tutere Wirepa ki te Whare Wānanga o Otakou mō ngā takuta. Ko rāua ngā Māori tuatahi i ako mō te takuta.

 

Ko te whai mātauranga tētehi huarahi i whāia nei e Rangi Hiroa tae noa ki te wā i mate ia. Kātahi ka kite atu i ngā tini pū muri mai i tōna ingoa, he tohu kua ekengia ki ngā taumata tiketike mō te whai mātauranga.

 

Ānei ētehi kua riro i a ia:

  • Te Tohu Paetahi mō te takuta (MB) me te Matū (ChB) mai i Otakau, 1904
  • Te takutanga mō te takuta (MD) mai i Otakau, 1910
  • Ngā tohu hōnore mai i Yale (MA) 1936, (D.Sc) 1951
  • Ngā tohu hōnore mō te Pūtaiao mai i ngā whare wānanga o Aotearoa, 1937, me Rochester, 1939
  • He tohu takuta mō te tuhi reta mai i Te Whare Wānanga o Hawaii, 1948
  • He tohu karauna (Distinguished Service Order) 1918
  • He tohu karauna nō Ingarangi me Sweden, KCMG me te Royal Order of the North Star
  • Ngā tini taonga Pūtaiao


Mahi tinihanga me te hākinakina

Pai hoki ki a Rangi Hiroa ki te mahi tinihanga, me te hākinakina hei whakawātea i a ia i āna mahi.

 

I te tau 1903 ka whakaritehia ētehi o rātou kia tango whakaahua i a rātou e hopu moa ana. Nā Augustus Hamilton o Te Whare Wānanga o Otakau i hanga ngā koiwi moa me ngā rau kia ōrite te āhua o tētehi moa e ora tonu ana. Ka mau kakahu Māori e Hiroa me ētehi o āna hoa Māori, me ngā tao hei hopu hei whakamate moa. Kātahi ka haere rātou ki tētehi ngahere kia tango i ngā whakaahua. Pōhēhē te tangata he tuturu te whakaahua, e ora tonu ana tētehi moa. Koira he tauira he tangata tinihanga hoki a Rangi Hiroa.



Buck - Moa

Mahi Tinihanga: E whai moa ana a Tā Rangi Hiroa ki ngā maara o Woodhaugh Ōtepoti i a ia he tauira takuta i te Whare Wānanga o Ōtepoti. He mahi tinihanga tēnei.
Whakaahua: Nā te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull me Te Puna Mātauranga o Aotearoa. Kei a rātou te mana pupuri.

Ki roto i ngā mahi hākinakina ko tōna tino hākinakina ko te peke roa. I ngā tau 1900 me te tau 1903 ko ia te toa o Aotearoa. I ngā tau 1902-04 ko ia te toa o ngā Whare Wānanga o Aotearoa huri noa.

 

Aroha ka mate aroha ka ora

Tata muri mai i ōna rangi ki te Te Aute i haere ia ki te Tairawhiti ki roto i te iwi o Ngāti Porou ki te taha o Apirana Ngata. I reira ka tutaki i tētehi wahine Māori ataahua ko Materoa Ngarimu tōna ingoa. Ētia nā tōna hekenga ariki kāhore he pai ki tōna iwi o Ngati Porou kia marena ia i tētehi o Taranaki.

 

Kātahi i te Waipounamu ka mutu tōna wā i te Whare Wānanga o Otakau ka mahi ia ki roto i tētehi hohipera i Greymouth, ka tutaki tētehi wahine nō Airihi, ko Margaret Wilson tōna ingoa. I marena rāua.

 

Ahakoa ngā piki me ngā heke ka kore whai tamariki, ka noho tahi rāua ake tonu atu. E ai te kōrero he kiriweti a Margaret, he wahine kaha ki te inu. Ahakoa ko tēna ka kaha tōna tautoko mō Rangi Hiroa me āna mahi, ka tautoko anō ia kia eke a Rangi Hiroa ki ngā taumata.

 

Ka potaetia e Rangi Hiroa tōna tohu karauna ka tapaina te ingoa Lady Buck ki runga i a ia. Ka haere tahi rāua i ōna haerenga katoa ahakoa ki hea, ahakoa me pēhea te āhua o ētehi o aua wāhi. Ki tōna kainga he kaha nōna mō te manaaki tangata.

 

Ka hoki mahara mō Rangi Hiroa

Ka hoki mahara e Aunty Marjorie Rau-Kupa i te wā i tae mai a Rangi Hiroa ki tōna kainga ki te kōrero ki tōna papa. Kua 90 ngā tau o Aunty Marj i tēnei tau 2003.

 

I kī mai a Aunty Marj "Ka tata haere au hei pononga mō Lady Buck. I tonoa e Rangi Hiroa maku kia haere au ki Hawaii. Ka kore rawa e ōku mātua e whakaae, kāhore e hiahiatia kia haere au hei pononga mō Lady Buck, pukuriri katoa taku papa ki a Rangi Hiroa. He mea anō kāhore rawa taku papa e rata ana ki a Lady Buck. Whakamā katoa au kua kōrero pēra taku papa ki a Rangi Hiroa".

 

Tekau mā ono, tekau mā whitu rānei ngā tau o Aunty Marj i taua wā.

 

Hei takuta mō te iwi

Ka haere ngā tau kua tū rangatira a Rangi Hiroa i roto i āna mahi. I te tau 1905 i tū ia hei takuta mō tōna iwi Māori hei tumuaki tuarua mō tōna whanaunga a Maui Pomare, nana i ako tōna takutatanga ki roto o Amerika. I mahi takuta rāua huri noa i te Te Ika Roa ā Maui. I te tuatahi i a Rangi Hiroa Te tonga me te Puku o Te Ika Roa. Nā Pomare Te Taitokerau, kātahi rāua ka whakawhiti, i a Rangi Hiroa kē Te Taitokerau. Nā tēna, i te tau 1909 ka ohorere te matenga o Hone Heke te Mema Paremata mō Te Taitokerau, ka huri Te Taitokerau ki a Rangi Hiroa hei Mema Paremata mō rātou.

 

Ka hao te Rangatahi

Nā James Carroll te hiahia kia tū ngā toa, ngā rangatahi Māori hei Mema Paremata. Ko rātou kua eke ki ngā taumata o ngā Whare Wānanga, he Māori, he rangatahi, he toa, ko te ingoa o taua roopu ko te Roopu Rangatahi Māori (Young Māori Party). I uru a Rangi Hiroa ki roto i te Paremata, i noho hei mema o te Kōmiti Native Affairs, kātahi i te tau 1912 kua tū ia hei Cabinet Minister mō te wā poto. I te tau 1914 ka tū kē ia mō Bay of Islands engari i hinga, ka mutu ōna rangi ki roto i te Paremata.

 

Te Moana nui ā Kiwa

I a ia i te Paremata ka timata ia ki te whakaaro mō ngā tini iwi o Te Moana nui ā Kiwa me tōna hiahia kia rangahau i ngā kōrero tawhito. I te tau 1910 i haere ia ki Rarotonga hei takuta ki roto i ngā Kuki Airani, kātahi i ngā tau 1912-1913 i haere ia ki Niue. Ētia ahakoa tōna hiahia kia rangahau i ngā kōrero o Te Moana nui ā Kiwa i tae mai te wā o te Pakanga tuatahi o te Ao.

 

Ngā tūkinotanga i Gallipoli

I te Pakanga tuatahi o te Ao i haere a Rangi Hiroa ki Gallipoli me Wiwi hei takuta. Ānei tētehi tirohanga nōna i ngā pari o Gallipoli,

 

"I hipa māua ko taku hoa mahi i tētehi pukeiti, ka kī atu au ki ngā tāngata kawe tūroro me āta whai mai kia kaua e pūhia e te hoariri. He mataku nō mātou kua mōhio kei reira te hoariri me tōna pū e huna ana e pūhia ana ki a mātou tonu. Ka oma tere au kātahi ka taka ki te papa, e tatari ana kia pūhia e te hoariri. Ka tae mai ki tētehi awa maroke pai katoa te marumaru, ka whai tonu i taua awa maroke tae atu ki tētehi wāhi ka tutaki kia rua ngā awa maroke kei reira tētehi papa. Kei taua papa te tini me te mano o ngā toa pakanga e whara ana, ehara i te mea ko te wai e rere ana i taua awa maroke, engari ko te toto kē".

 

Tikanga akuaku

Ka mutu te Pakanga tuatahi i hoki a Rangi Hiroa ki Aotearoa i te tau 1921 kua riro i a ia te Kaiwhakahaere o ngā tikanga akuaku Māori ki raro i te maru o te Tari Hauora. Ko tōna kaha whāinga kia karo i ngā mate ki runga i ngā papakainga Māori.

 

Ahakoa ko tēnā, i rangahau tonu i roto i te ao take tikanga tangata kua whai rongonuitanga i ngā Whare Wānanga o te Ao e kauhautia ana mō "Te Taenga mai o Te Māori".

 

Kua haere ki Hawaii

I te tau 1926 kua whiwhi i a Rangi Hiroa he karahipi rangahau ki Te Wharetaonga o Bishop i Honolulu. Ka kōrero ia ki tōna hoa i a Apirana Ngata kātahi ka haere ia i te tau 1927. Ka mutu tōna mahi rangahau ki reira ka neke hoki ia mō te wā ki Yale me Amerika. Kātahi ka riro ko ia te Kaiwhakahaere o Te Wharetoanga o Bishop. Kua whakakīgia e ia i taua tūranga tae noa ki tōna matenga i te tau 1951.



Buck - Honolulu

Mau i ngā Lei: Te wehenga o Tā Rangi Hiroa me tōna hoa rangatira a Margaret i Honolulu. E haere ana rāua ki te Whare Wānanga o Yale i te marama o Hongongoi, 1932.
Whakaahua: Te Whare Pupuri Taonga o Bishop.

I taua wā tonu mai i ngā tau 1925 – 1950 i tuhi reta a Rangi Hiroa rāua ko Apirana Ngata, rāua ki a rāua. I te tau 1949 ka pāngia te mate taurekareka, te mate pukupuku ki runga i a Rangi Hiroa. Ahakoa taua mate kino i hoki mai ia ki Aotearoa mō tōna haerenga whakamutunga kia whiwhi tohu anō, tētehi he knighthood, me te haere mai ki tētehi wānanga Pūtaiao. Kātahi ka takahi rāua ko Apirana Ngata i te motu ka pohiritia ngā marae huri noa me tōna ki Urenui.

 

Pungarehu ki te Pungarehu

Ka mate a Rangi Hiroa i e tau 1951, i te rā tuatahi o Hakihea. Ka rua tau muri mai ka whakahokia mai i ōna pungarehu kia nehuatia i te take o Ōkoki i te tau 1954, te rā tuawaru o Hōngōngoi. Ka tae mai te tini me te mano, nui ake i te 6000 e ai te korero, Māori mai, Pākehā mai.

 

Ka tū a Aunty Marj rāua ko Uncle Sonny Waru i taua rā ki roto i ngā tikanga o te marae. Ka nehuatia tahitia ngā pungarehu o Ngarongo rāua ko Kapuakore me ēra o Lady Buck muri mai i tōna matenga.



Buck - Internment

Poroporoaki: Ka nehuatia ngā pungarehu o Tā Rangi Hiroa ki Ōkoki i te tau 1953.

 

Nō reira ka hipa anō koe i taua ihu waka e whakaputa nei i ngā ngaherehere o Ōkoki, kaua rawa e mahara mō tēra huarahi kōpikopiko kei mua i a koe, ētia whakaaro ake mō tēra tohunga toa o tātou i whānau mai ai ki te taha o te awa tipua o Urenui.

 

Whakaaro ake mō ōna nekehanga mai i Urenui tae atu ki ngā wānanga tiketike o te Ao. He tangata humarie, he tangata rangimarie, he tohunga, he toa, he rangatira.

 

Ka ora tonu te mana o Tā Rangihiroa mō ake tonu atu.



 

 




Comment on this Story

 

Add your own Story

BOOK RESOURCES

Condliffe. J.B., Te Rangi Hiroa; The Life of Sir Peter Buck, (1971), Cristchurch: Whitcombe and Tombs

 

Fraser, D.P., Urenui, (1991), Published by D.P. Fraser

 

Gumbley, Warren, Archaeologicl mapping of Pa in four Taranaki Historic Reserves, (1997), Wellingtom: Department of Conservation

 

Ngata, Sir Apirana, Na to ho aroha=From your dear friend: The correspondence between Sir Apirana Ngata and Sir Peter Buck, 1925-50, Volumes I, II and III, (1986, 1987, 1988), Auckland: Auckland University Press in association with the Alexander Turnbull Library Endowment Trust and the Maori Purposes Fund Board

 

Walker, Ranginui, The Life and Times of Sir Apirana Ngata, (2001), Auckland: Viking

 

ARCHIVES

Scrapbook of newspaper clippings related to Te Rangi Hiroa's death, the repatriation of his ashes, the unveiling of his memorial prow and the cairn marking his birthplace.

 

Sanitarium card album featuring Sir Peter Buck

 

WEBLINKS

Puke Ariki is not responsible for the content of these external websites.

 

Dictionary of New Zealand Biography - search for the Peter Buck article

 

Virtual TART - Taranaki art site including Tin Chadwick's North Taranaki Trio featuring the Sir Peter Buck Memorial

 

The Royal Society of New Zealand - the society award a "Te Rangi Hiroa Medal" to an individual who has "undertaken research of great merit and has made an outstanding contribution towards the advancement of the particular area of Social Sciences"

 

RELATED TARANAKI STORIES

Sir Maui Pomare

 

PLACES TO VISIT

The Sir Peter Buck Memorial

SH3, Mokau Rd, Urenui

 

MAPS

The Sir Peter Buck Memorial and Okoki Pa

 



Tāngia.  Tāngia    Hoki ki runga.  Hoki ki runga
INANAHI, INAIANEI, ĀPŌPŌ.
Whārangi tūwhera Ngā kōrero mō Pukeariki Ngā taonga Ngā kōrero mō Taranaki Whare pukapuka Rauemi Taranaki he tirohanga
Mana pupuri 2003 Puke Ariki