Ngā kōrero mō Pukeariki Ngā taonga Ngā kōrero mō Taranaki Whare pukapuka Rauemi Taranaki he tirohanga
Te Reo Māori. English.
Hoki ki te whārangi timata.
Mahere tûnga
Waea mai
Awhina
Tāngia.
Hoki ki te whārangi timata. ĀNEI KO TĀTOU.
INANAHI, INAIANEI, ĀPŌPŌ.

Whārangi tūwhera
Ngā kōrero mō Pukeariki
Ngā taonga
Ngā kōrero mō Taranaki
Ngā Toi
Ngā mahi me ngā kaipakihi
> Ngā taukumekume
Aituā nui
Ngā mahi whakangahau
Ngā mahi pamu
Hekenga
Ngā tenea
Te ture
Wāhine toa
Pāpaho
Te Ao turoa
Pūtaio me ngā rongoa
Ngā hakinakina me ngā mahi ā Rēhia
Tangata Whenua
Ngā tūmomo waka
Kōrero ā rohe
Apiti kōrero
Ko wai a TET?
Whare pukapuka
Rauemi
Taranaki he tirohanga
Waea mai
Awhina
New Plymouth District Council.

Ngā kōrero mō Taranaki 
Ngā taukumekume - Te Ua Haumene  
Te Ua Haumene

Ko Te Ua Haumene tēnei. Ka moemoea a Te Ua Haumene ka kite ia i te Anahera a Kāpera.
Whakaahua: Nā te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull me Te Puna Mātauranga o Aotearoa. Me pātai ki a rātou mō tēnei whakaahua.

Nā Virginia Winder ngā kōrero

Nā Wharehoka Wano i whakamāoritia

 

Ka rongo ake ki te reo haka e puta nei i te ngahere

 

"Koterani, teihana!

Karaiti titi Kai.

Kopere, teihana!

Rire, rire, hau!"

 

E haka tahi ana ngā toa tauā i a rātou e hikoi huri noa i te pou niu. Ka tū te ringa katau ka takahi ngā waewae, tūtū ana te puehu. Kei runga ake ko te tihi maunga.

 

"Koterani, teihana!

Karaiti titi Kai.

Kopere, teihana!

Rire, rire, hau!"

 

Koira te karanga o te tira Pai Marire, he mōhio whānui anō hoki ko ngā Hauhau. Ko te karanga hohonu nei i whakamataku i ngā Pakehā me ngā hoia i ngā pakanga whenua i ngā tau 1860.

 

"Koterani, teihana!

Karaiti titi Kai.

Kopere, teihana!

Rire, rire, hau!"

 

E ai te kōrero o Vanessa Sturmey kai hītori o Taranaki i mea mai ngā Pākehā o tēra wā "E rite ana te reo haka ki te auau o te kuri"

 

I te pōhēhē ngā Pākehā, me ngā hōia, he toa tauā he tira pakanga ngā Hauhau engari, e kore rawa. Ēhara tēra i te poropititanga o Te Ua Haumene nāna i whakatū te hahi Pai Marire. 



Reverend John Whiteley
Ko te Mihingare a John Whiteley tēnei. Nōna a Te Ua Haumene i whakaako i ngā mea o te Paipera me ngā kōrero Karaitiana hoki.

Ki ētehi ko ia te tuatahi o ngā toa rangimairie, i whai tata muri mai ko ngā poropiti rongonui a Te Whiti o Rongomai rāua ko Tohu Kakahi o Parihaka.

 

Ko Te Ua te Kai Kauhau tuatahi nana i whakatū tōna ake hahi Māori nei, he hahi i puta mai nā ngā kōrero kē o ngā mihingare.

 

"Ka kī kia pēnei ka mahi kē, koira te āhua o ngā mihingare," i kī ai a Vanessa Sturmey, nana i rangahau i ngā korero tupuna mō te Taraipunara o Waitangi.

 

Nana anō i tuhi, "I whakaaro ake ngā mihingare, nā ā rātou kauhau me a rātou akoranga ka tere tini te Māori mai te hunga kore wairua ki te hunga whai rongopai, pukumahi me kī he pononga mō rātou anō".  

 

"Nā te ārero rua me te mahi tinihanga o ngā mihingare, kua tini te hunga Māori i whai kaha i o rātou akoranga. Kua whakatūria tō rātou ake hahi me kī he hahi Māori tonu hei whāngai ki te taha wairua."

 

Ko tētehi o ngā tino poropiti o tēra wā ko Te Ua Haumene.

 

Nō te hekenga whakapapa o ngā iwi o Taranaki me Te Atiawa i whānau mai a Te Ua i Waiaua i ngā tau 1820. Ko Tutawake tōna papa, i mate tata muri mai i te whanāutanga o Te Ua. I te tau 1826 i mauhereheretia e ngā toa o Waikato ka heria atu ki Kawhia rāua tahi ko tōna whaene, tipu ai ki reira.

 

Ki reira ako ai ia i ngā kōrero o te Paipera, me te tuhi me te pānui ki roto i te reo Māori.

 

"Ka āta ako ia ki ngā kōrero mō te Paipera ki raro i te maru o te mihingare a Reverand John Whiteley. Ka iriiri ia ko roto i tōna hahi ka tapaina te ingoa Horopapera hei tohu hahi tēra." i tuhi mai a Sturmey.



I ngā tau tekau 1830 ka mutu i ngā pakanga pū ki waenga tonu i ngā iwi Māori ka whakawātea i ngā pononga kua mauhereheretia, ko Te Ua tētehi.

 

I hoki atu ia ki Taranaki mahi ai ki te taha o ngā mihingare Weteriana ki te whare karakia hou ki roto o Waimate. Haere tonu ōna akoranga kātahi ka tū ia hei kai kauhau, ka horahia te kupu o te rongopai ki roto i tōna rohe.

 

Inakuanei kua rerekē te āhuatanga ki roto o Taranaki ka muia mai te taenga mai o te Pākehā. Ko tō rātou hiahia nui ko te whenua.

 

"Kia karo atu i te hia kai whenua o te Pākehā ka whakatūria tētehi tira Māori tuturu nei e kore whakaaetia kia hoknona whenua atu. Ko Te Ua Haumene tētehi o ngā kai tautoko", i kī mai a Stumey.

 

I tautoko hoki ia i te kingitanga Māori. I ngā pakanga whenua i te tau 1860 ka whawhai atu ki ngā hōia o te karauna. He reo karakia ia mō ngā hōia Māori.

 

I te tau 1862 te rā tuatahi o Mahuri he taukumekume ki roto i a ia anō mēna ka whai i tōna taha karaitiana, ko te ture o te Kingitanga rānei. Koira te rā i tutuki te Kaipuke 'Lord Worsley' ki ngā pari me ngā toka o Opunake. Ono tekau mā ono ngā Pākehā ki runga i taua Kaipuke.

 

Wreck of the Lord Worsley

Kei te raru te Kaipuke a Lord Worsley.
Nā Captain Vine Hale te waituhi, nā Gull i peita.

 

E ai te ture Kingitanga he hoariri ngā Pākehā ki runga i taua Kaipuke kua takahi i ngā ture Māori kua whakaritehia nā tēna mā te patu kia mate ka whai utu. Ētia nā te aroha nui o Te Ua, nāna i kī me manaaki atu ki ngā Pākehā ki runga i te Kaipuke, kātahi ka whakahokia kia tae pai atu rātou ki Ngāmotu.

 

I taua wā tonu ka whakatau anō te rongopai me te rangimarie ki roto i a ia.

 

Ko te rā tuarima o Mahuri ka tae mai te matakite arā ko te Anahera a Kāpera me tōna kī atu ki a Te Ua akuanei ko ngā rā mutunga  o te ao, koira ngā kōrero o Hato Hoani. Nana anō i kī kua whiriwhiria te Atua me tū a Te Ua hei poropiti kia ārahi tōna iwi Māori kia puta i ngā pēhitanga o te Pākehā.

 

Kātahi ka timata ki te kauhau te kupu o te Atua.

 

I te timatatanga i te whakaaro ētehi he porangi a Te Ua, kātahi ka rongo ake rātou ki te hohonutanga o ōna kauhau. I roto i ngā marama e toru kua whakatūria e ia te hahi 'Pai Marire'.

 

Ko tōna whare karakia he pou niu koira ka arotahi tōna hahi. Ko te pou niu tuatahi i hanga nā te pou o taua kaipuke Lord Worsley.

 

Ko ngā matāpono o te Pai Marire ko ēra o te Karaitiana. Engari rā i whai tuturu i aua matāpono kia kauaka kia pēra i ngā mihingare arā he arero rua ka kī kia pēnei engari ka mahi kē.

 

Ko te whāinga o Te Ua kia tau katoa te rongopai me te tika ki roto o Aotearoa. E hangai taua kaupapa i ngā kauhau me ngā pūrakau o Ihu Karaiti.

 

Ka tapaina te ingoa Hauhau ki runga i tōna hahi. Ko Te Hau ko te wairua o te Atua koira ko te hau e pupuhi nei. Nā te hau ka tuku atu ōna kōrero arā ngā niu, ōna matakite, ōna poropiti ki ngā tōna minenga. Ka tini a Te Ua i tōna ingoa mai i a Horopapera ki a Haumene arā te 'tangata hau'.

 

Ka rere te kupu o Te Hauhau huri noa, puta atu ki ngā iwi o waho o Taranaki.

 

Waiho mā ngā tuhinga kupu o James Cowan i roto i tōna Pukapuka "The Adventures of Kimble Bent" kia rongo ake ki te mana me te whakapono o Te Ua,

 

 "Kua akiaki a Te Ua i ōna kaitautoko kia pēra i ngā āpotoro o te hahi Moslem arā tō rātou kaha whakapono ki te hahi Hauhau ahakoa te aha", i tuhi mai a Cowan i te tau 1906.

 

Kua kī a Te Ua ki tōna minenga ka aro atu koe ki ngā pū o ngā hōia Pākehā me karo atu ngā matā e rere ana kia pēnei "whakatū te ringa katau kia karo atu te matā me te paparua ngā kupu nei 'Hapa! Pai marire".

 

Ahakoa kua pēra te minenga o Te Ua i hinga tonu atu ki ngā pū o ngā hōia Pākehā

 

Ko te whakamarama o Te Ua mō tēna i kī mai a Cowan "… mēna ka tutuki te matā o te Pākehā ka uru tonu i te tinana o te hunga 'tika me te rangimarie' me kī te hunga whakapono, kua pēra nā tōna kore whai tika i ngā Karakia me ngā whakaritenga o te hahi arā kua taka ki te hē"

 

Ahakoa kua kī ake a Te Ua ki tōna minenga me horahia ngā pū ki te aroaro o te hoariri, kua pōhēhē tonu he toa tauā ngā Hauhau

 

E rua ngā take kua pōhēhē ētehi. Ko te tuatahi kua patua kia mate tētehi tira hōia o Taranaki i te tau 1864, ko te rā tuaono o Paenga whāwhā. Ko ngā Ūpoko o ngā hōia Pākehā i mate kua moko mokai pēra i ngā wā o mua. Ka hoatu ngā moko mokai ki a Te Ua hei tohu kua patua te kino e te tika me te pono.

 

Nā tēna i te pōhēhē he karanga pakanga a Pai Marire arā he hahi pakanga anō hoki.

 

"I te raru a Te Ua kua huri ōna akoranga ki tētehi kaupapa pakanga" i mea mai a Sturmey.

 

Ko te take tuarua i pōhēhē he hahi pakanga ngā Hauhau nā te mahi takariri o tētehi o ngā Āpotoro o Te Ua, ko Kereopa Te Rau nō Te Arawa.

 

I te tuatahi kaha tōna tautoko kia patua te hoariri e te rangimarie, kātahi ka mate kino tana hoa rangatira me tana tamahine kua tahuna e te ahi i Rangiaowhio" i kī a Sturmey mō Kereopa.

 

Ko te tikanga ko Rangiaowhio he wāhi wātea i te wā o te pakanga whenua i Waikato mō ngā wahine me ngā tamariki. Kua haere te whānau o Kereopa ki tētehi tangihanga i tētehi Rātapu ka kokiri mai ngā hōia Pākehā. Kua tahuna te wāhi nei ko te Whare Karakia anō hoki, i reira ngā tamariki me ngā wāhine me te whānau o Kereopa.

 

Nā tena ka whai utu a Kereopa. I haere rāua ko Patara Raukatauri me tētehi tira Hauhau ki Opotiki ki Whakatohea. Nā Kereopa me tōna hia utu ka mate te mihingare a Whakana i te tau 1865 ko te rā tuarua o Pou-tū-te-rangi

 

Ahakoa nā te minenga a Whakana ia i whati tōna kaki me te taura ki te taha o tōna Whare Karakia, ko te mahi kē o Kereopa muri mai i tēnā ka ohorere ngā Pākehā. Ko tana ka tapahi te kaki o Whakana ka kainga ōna karu me tōna kī, ko tētehi karu ko te kawanatanga, ko tētehi ko te Kuini o Ingarangi me ōna ture.

 

"Koira ka kī ake he hahi kino he hahi pakanga he hahi porangi. Ko ngā Hauhau he tira kore whakaae ki te Kawanatanga," i mea mai a Sturmey.

 

Ahakoa ko tēra i kauhautia tonutia e Te Ua he hahi rangimarie. Nā tōna kore hiahia kia hoki ki te mura o te ahi ka timata te kōrero ngātahi ko ētehi o Ngāti Ruanui ki a Robert Harris o te Kawanatanga ko pakanga kore te take.

 

Ka tārewa ēnei korero, engari rā ka whāia tonuhia e Te Ua ko te rangimarie te huarahi kia tū mana motuhake te iwi Māori me te ū tonu ki ngā whenua kāhore anō kia hokona atu. I ngā rā 24 / 25 o Hakihea 1865 i tū tētehi hui hei tohi i ngā tekau mā rua hei kaimahi me ngā tokotoru tapu hei poropiti. Ko te tokotoru tapu ko Eruera Te Whiti o Rongomai, Tohu Kakahi rātou ko Taikomako.



Erueti Te Whiti-o-Rongomai

Ko Te Whiti o Rongomai tēnei. Nōna i ārahi te kaupapa i Parihaka arā 'Patua te hoariri i te rangimarie'.

Whakaahua: Nā te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull me Te Puna Mātauranga o Aotearoa. Me pātai ki a rātou mō tēnei whakaahua.

I te timatanga o te tau 1866 ka kokirihia te Kawanatanga, ko te tango whenua te take me te takahi i te mana o te iwi Māori.

 

"I te marama o Hanuere i hainatia e Te Ua i tētehi oati ki te Karauna, nā tēnā ka tau te noho o ngā Hauhau mēnā ka hoatu te haurarotanga whakamutunga ki ngā roopu e tika ana", i tuhi mai a Sturmey.

 

I te 2 o Hui Tanguru i haere a Te Ua ki te wāhi hōia ki Opunake kia tuku atu tōna haurarotanga ki a Major General Trevor Chute. Ka uru ia ki te wāhi hōia ka mauheretia.

 

"Pēra i te wā o Roma me ngā hikoi toa pakanga i heria a Kawana Kerei i a Te Ua huri noa i Te Ika Roa a Maui kia kite te motu kua takahi te mana o Te Ua me ngā Hauhau".



Governor George Grey

Ko Kawana Kērei tēnei. Nōna a Te Ua Haumene i mauheretia, ka kawe atu ki ngā iwi o te motu kia kite atu kua takahi te mana o Te Ua me tōna hahi Hauhau.

I tōna hokitanga mai ki Taranaki kua taka tōna mana i mua i tōna iwi ā, i roto i te ono marama ka mate ia, ko tōna kore hiahia kia ora tonu. Koira te kōrero o ētehi o ngā kaumatua o tēra wā.

 

I mea mai a Sturmey he tangata matakite a Te Ua "Mua noa atu tōna titiro haunga ko te taenga mai o te Pākehā me ngā pakanga whenua"

 

"Ko tana ka whai atu i tētehi huarahi me whakapono me ū ki taua kaupapa ka puta ki te ao marama. Ko tana anō me piri atu ngā mea tawhito ki ngā mea o te ao hou, kia makere atu ngā mea wehewehe te iwi kia ū tonu ki ngā mea pai me te whenua"

 

Ka ngana a Te Ua kia pēra, engari kihai i tutuki.

 

Ka mate te poropiti a Te Ua i te marama o Whiringa-ā-rangi 1866 ka mate hoki tōna hahi. Ahakoa ko tēra ka ora tonu ōna akoranga ki roto i te Rangatira a Titokowaru me ngā poropiti rongonui nei a Te Whiti o Rongomai rāua ko Tohu Kakahi o Parihaka. Nā rāua anō i puawaitia ngā whakritenga a Te Ua arā kia patu te hoariri i te rangimarie.



 

 




Comment on this Story

 

Add your own Story

BOOK RESOURCES

Clark, Paul, 'Hauhau', The Pai Marire Search for Maori Identity, (1975), Auckland, Wellington: Auckland University Press, Oxford University Press

 

Cowan, James, The Adventures of Kimble Bent: A Story of Wild Life in the New Zealand Bush, (1911), London: Whitcombe and Tombs

 

Stokes, Evelyn, Pai Marire and the Nui at Kuranui, (1980), Hamilton: Centre for Maori Studies and Research, University of Waikato


ARTEFACT RESOURCES

Toki Puonamu belonging to Te Hapimana Tauke who joined the Pai Marire movement.

 

ARCHIVES

An essay written from the unknown author's dream. It occurred the night before the Ahuahu skirmish when Captain Thomas Lloyd and five of his men killed and beheaded.

 

WEBLINKS

Puke Ariki is not responsible for the content of these external websites.

 

Dictionary of New Zealand Biography - Search for detailed biographies of Te Ua Haumene, Te Whiti and Tohu

 

Flags used during the New Zealand Wars - Ministry of Culture and Heitage site with details of flages used by The Pai Marire movement

 

RELATED TARANAKI STORIES

Lord Worsley Runs Into Troubled Times

 

EDUCATION

Worksheet

For help with downloading and saving these worksheets, see the Help page.

 

Te Ua Haumene (PDF)

 

Te Ua Haumene (Word)

 



Tāngia.  Tāngia    Hoki ki runga.  Hoki ki runga
INANAHI, INAIANEI, ĀPŌPŌ.
Whārangi tūwhera Ngā kōrero mō Pukeariki Ngā taonga Ngā kōrero mō Taranaki Whare pukapuka Rauemi Taranaki he tirohanga
Mana pupuri 2003 Puke Ariki